logo-for-printing

Ræða

29.08.2001

'Verðbólgan er versti óvinurinn,' segir Birgir Ísl. Gunnarsson í ræðu á fundi Verslunarráðs

Góðir fundarmenn.

Ég ætla að byrja þessa umræðu í dag með því að fjalla um verðbólguna. Bæði er það að meginverkefni Seðlabanka Íslands er að hafa hemil á verðbólgunni og tryggja stöðugt verðlag og svo hitt að mér hefur fundist að í umræðunni að undanförnu um vexti og peningastefnu Seðlabankans hafi menn lítið fjallað um verðbólguna, skautað þar létt yfir og jafnvel látið eins og hún sé ekki til og a.m.k. stafi ekki af henni nein hætta.

Þann 27. mars sl. var umgerð peningastefnunnar hér á landi breytt á þann veg að í stað markmiðs um að halda gengi innan tiltekinna marka var Seðlabanka Íslands sett verðbólgumarkmið, sem birt var í sameiginlegri yfirlýsingu ríkisstjórnar og Seðlabanka Íslands. Samkvæmt því skal að því stefnt að verðbólga, mæld sem hækkun vísitölu neysluverðs á 12 mánuðum, sé því sem næst 2½%. Skilgreind voru þolmörk sem leyfa 1½% frávik til hvorrar áttar frá verðbólgumarkmiði frá árinu 2003. Til loka þessa árs og á næsta ári verða efri þolmörkin þó rýmri. Á þessu ári eru þau 6% og 4 ½% á því næsta. Fari verðbólgan út fyrir þolmörkin skal Seðlabankinn senda ríkisstjórninni greinargerð um ástæður þess að það gerðist, hvernig bankinn hyggst bregðast við og hve langan tíma hann telur að það muni taka að ná verðbólgunni inn fyrir mörkin að nýju. Við verðmælingu í júní sl. hafði verðbólgan hafði farið út fyrir þolmörk þessa árs og hún reyndist 6,8% á tólf mánuðum. Greinargerð var því samin og send ríkisstjórninni og birt opinberlega. Meginniðurstöður hennar voru eftirfarandi:

1. Til þess að markmið um 2½% verðbólgu á árinu 2003 náist verður að koma í veg fyrir víxlhækkanir verðlags, launa og erlends gjaldeyris. Komi ekki til breytinga á núgildandi kjarasamningum voru horfur á að verðbólga yrði nálægt 2½% um mitt ár 2003, jafnvel þó gengi krónunnar hækkaði ekki frá því sem það var um miðjan júní.

2. Mánaðarlegar hækkanir vísitölu neysluverðs höfðu líklega náð hámarki kæmi ekki til frekari lækkunar á gengi krónunnar. Tólf mánaða hækkanir myndu hins vegar halda áfram að aukast a.m.k. fram á haustið.

3. Laun hafa hækkað langt umfram framleiðniaukningu og viðunandi verðbólgu á undanförnum árum. Þessi þróun er veigamesti þátturinn að baki vaxandi verðbólgu. Hún á rætur að rekja til mikillar innlendar eftirspurnar. Miklar launahækkanir stuðluðu - ásamt skattalækkunum og útlánaþenslu - að viðskiptahalla.

4 Lækkun gengisins á undanförnum mánuðum er nærtækasta skýring þess að verðbólga er nú fyrir ofan þolmörk verðbólgumarkmiðs. Sú lækkun á hins vegar rætur að rekja til hins mikla ójafnvægis sem magnast hefur í íslenskum þjóðarbúskap og birtist m.a. í óhóflegum viðskiptahalla.

5. Breytingin sem gerð var á umgjörð peningastefnunnar undir lok mars sl. skýrir ekki þá gengislækkun og vaxandi verðbólgu sem átt hefur sér stað upp á síðkastið. Breytingin var gerð í ljósi þess að hið nýja kerfi hentaði íslenskum aðstæðum betur til frambúðar og að sjálfstæð fastgengisstefna er mjög erfið í framkvæmd þegar fjármagnshreyfingar eru óheftar. Þrýstingur á gengið hafði verið viðvarandi um hríð og nánast útilokað hefði verið fyrir Seðlabankann að halda því mikið lengur innan vikmarka með inngripum á gjaldeyrismarkaði.

Þá var gerð grein fyrir því að Seðlabankinn hefði ákveðið að halda vöxtum sínum óbreyttum enda þótt aukin verðbólga og verðbólguvæntingar gæfu tilefni til vaxtahækkana. Jafnframt beindi Seðlabankinn því til stjórnvalda að ekki væri tímabært að grípa til eftirspurnarhvetjandi aðgerða. Aðgerðir sem styrktu framboðshlið hagkerfisins, þ.e. ykju framboð framleiðsluþátta eða vinnuafls og fjármagns, ykju framleiðni og efldu sparnað myndu hins vegar samtímis skapa forsendur varanlegs hagvaxtar og styðja við verðbólgumarkmiðið.

Síðan greinargerðin var samin hafa birst tvær verðmælingar, í júlí og ágúst, sem styðja m.a. þá niðurstöðu Seðlabankans, að mánaðarlegar verðhækkanir hefðu náð hámarki en að tólf mánaða taktur verðbólgunnar myndi halda áfram að aukast um tíma. Hann er nú 7,9%.

Í byrjun þessa mánaðar kynnti Seðlabankinn nýja verðbólguspá en bankinn birtir verðbólguspár opinberlega ársfjórðungslega. Nú er gert ráð fyrir að verðbólga verði 8,1% frá upphafi til loka ársins 2001 og 2,9% yfir næsta ár. Verðbólgumarkmiðinu verði náð á miðju ári 2003. Er ráð fyrir því gert að í byrjun næsta árs verði hækkanir vegna gengislækkunar að verulegu leyti gengnar yfir. Samkvæmt því mun draga hratt úr verðbólgu á næsta ári að því gefnu að ekki komi til frekari gengislækkunar, að kjarasamningar haldi og að hægi á vexti innlendrar eftirspurnar. Hækkun á gengi krónunnar frá miðjun júní og hóflegri verðbólguvæntingar eru meginskýringar þess að verðbólguhorfur bötnuðu frá því að greinargerðin til ríkisstjórnarinnar var samin í júní sl.

Spá Seðlabankans um verðbólgu frá upphafi til loka þessa árs og á milli ára er nú svipuð og hjá ýmsum markaðsaðilum en lægri en hjá Þjóðhagsstofnun frá júlí sl.. Í maí sl. voru verðbólguvæntingar almennings 6% sem er nokkuð í takt við reynslu af fyrri könnunum. Verðbólguvæntingar almennings virðast að jafnaði örlitlu hærri en verðbólguspá Seðlabankans. Verðbólguálag á ríkisskuldabréf virðast einnig vera nokkuð í takt við spá bankans.

Þróun næstu missera ræðst að verulegu leyti af þremur þáttum, þ.e. þróun gengis krónunnar, hvort kjarasamningar verði endurskoðaðir til hækkunar á næsta ári og hve hratt ofþensla eftirspurnar hjaðnar á næstunni. Þessa þætti ætla ég að ræða nokkru nánar.

Mjög mikilvægur óvissuþáttur snýr að launahækkunum og hugsanlegri endurskoðun kjarasamninga á næsta ári. Laun hafa hækkað langt umfram framleiðniaukningu og viðunandi verðbólgu á undanförnum árum, sem rekja má m.a. til mjög mikillar eftirspurnar eftir vinnuafli sakir þeirrar ofþenslu sem ríkt hefur. Samningsbundin laun á almennum markaði hafa hækkað um 24% frá 1997 og um rúm 31% með launaskriði. Þessi hækkun launakostnaðar á veigamikinn þátt í gengislækkun krónunnar og aukinni verðbólgu á undanförnum misserum. Raunlaun hafa hækkað verulega á undanförnum árum og á síðasta ári var hlutur launa í þjóðartekjum orðinn næstum eins hár og á ofþensluárunum 1987 og 1988. Seðlabankinn telur því ekki efnahagslegar forsendur fyrir launahækkunum á næsta ári umfram þegar gerða kjarasamninga og raunar má segja að ef efnt verður til launahækkana fyrri hluta næsta árs aukast til muna líkur á nýrri verðbólguhrinu.

Gengi krónunnar var sett á flot í mars síðastliðnum. Í júní var gengi krónunnar að meðaltali 13% lægra en í mars. Í ágústmánuði hefur gengið verið 10,4% lægra að meðaltali en í mars miðað við gærdaginn. Með öðrum orðum, gengið lækkaði allverulega á vormánuðum, en hefur nokkuð rétt úr kútnum og styrkst nú á sumarmánuðum.

Seðlabankinn telur að fátt bendi til þess að raungengi krónunnar hafi á fyrri hluta þessa árs vikið umtalsvert frá langtímajafnvægisstöðu. Í júní í ár mældist raungengi á verðlagskvarða hið lægsta frá því í júní árið 1983. Í ljósi sögulegrar reynslu verður því að telja líklegt að raungengi muni hækka á ný, annað hvort fyrir tilstilli gengishækkunar eða aukinnar verðbólgu, nema hvort tveggja komi til. Seðlabankinn telur horfur í gengismálum næstu mánuði óvissar þótt styrking sé líkleg til lengri tíma litið. Ef litið er yfir sviðið um þessar mundir má sjá að aðstæður sem ýmist gætu leitt til hækkunar eða frekari lækkunar togast á. Þar má nefna viðskiptahallann sem felur enn í sér töluverða þörf fyrir erlent fjármagn, þótt verulega hafi dregið úr þörf fyrir lánsfé á fyrsta fjórðungi ársins vegna minni kaupa á erlendum verðbréfum og sú þróun hefur haldið áfram nú yfir sumarmánuðina. Þá eru vísbendingar um að viðskiptahallinn í ár verði minni en spáð var í byrjun sumars.

Á móti kemur aukinn skammtímavaxtamunur við útlönd sem að undanförnu hefur verið tæplega 7% ef miðað er við þriggja mánaða ríkisvíxla, en nokkru meiri ef miðað er við peningamarkaðsvexti. Þessi vaxtamunur gefur fjárfestum töluverðan hvata til að kaupa fremur íslensk verðbréf.

Stofn erlendra verðbréfaeignar Íslendinga er orðinn nokkuð stór. Fari þeir sem ráðstafa þessum eignum að eygja styrkingu krónunnar hafa þeir ærna ástæðu til að auka vægi innlendra eigna í söfnum sínum.


Ljóst er að vilji Seðlabankans stendur til styrkingar á gengi krónunnar frá núverandi gengi þótt bankinn muni einungis grípa inn í markaðinn þegar brýn ástæða er til eða þegar hann telur að inngrip séu líkleg til að skila varanlegum árangri.

Við skulum þá aðeins líta á spennuna og umsvifin í hagkerfinu en það er mikilvæg forsenda þess að verðbólguspá Seðlabankans standist að framleiðsluspenna minnki eins og ég hef áður vikið að. Nýjustu tölur benda til að umsvif í hagkerfinu hafi verið mun meiri á fyrri hluta ársins en umræða um efnahagsmál að undanförnu gæti gefið tilefni til að ætla. Hagvöxtur á fyrri hluta ársins hefur líklega ekki farið niður fyrir vöxt framleiðslugetu og því alls óvíst að framleiðsluspennan hafi slaknað. Þjóðhagsstofnun birti ekki alls fyrir löngu ársfjórðungslega þjóðhagsreikninga frá árinu 1997 til fyrsta fjórðungs í ár. Samkvæmt því uppgjöri var landsframleiðsla á fyrsta ársfjórðungi rúmlega 7½% meiri en á sama tíma í fyrra og átti það einkum rætur að rekja til kröftugs útflutnings og mikillar aukningar fjármunamyndunar, en einkaneysla dróst lítillega saman. Hafa verður vissa fyrirvara á þessum tölum, en ljóst er þó að umsvif hafa enn verið að aukast á fyrstu mánuðum ársins. Tölur um veltu eftir atvinnugreinum sem byggðar eru á virðisaukaskattsinnheimtu styðja þessa ályktun. Fyrstu fjóra mánuði ársins var heildarvelta nærri 7% meiri að raungildi en á sama tíma í fyrra. Eins og áður hefur komið fram var útflutningur mjög öflugur fyrstu fimm mánuði ársins, einkum vegna áls og sjávarafurða. Velta innanlandsgreina án eldsneytis var hins vegar um 3% meiri að raungildi en á sama tíma í fyrra, sem er svipuð aukning og árið áður. Það á að verulegu leyti rætur að rekja til mikillar aukningar veltu í byggingarstarfsemi og þjónustu, en smásöluverslun stóð nánast í stað að raungildi. Raunvelta í iðnaði án stóriðju og sjávarútvegs var 4½% meiri en á sama tíma í fyrra sem er meiri veltuaukning en þá mældist. Athygli vekur einnig í þessu sambandi að velta í mars ' apríl hafði í innanlandsgreinum aukist heldur meira frá fyrra ári en veltan í janúar og febrúar. Raunveltuaukning í greiðslukortum á fyrstu sex mánuðum ársins er um 5,8%, þ.e. 3,7% í debetkortum og 10,6% í kreditkortum Engin merki eru enn að finna í þessum tölum um samdrátt í efnahags-lífinu og rímar það vel við vísbendingar af vinnumarkaði sem ég mun nánar fjalla um hér á eftir. Framvindan það sem af er þessu ári staðfestir því ekki það sem gjarnan var haldið fram í almennri umræðu fyrr á árinu að verulega væri tekið að draga úr umsvifum í efnahagslífinu. Kannanir bankans á líklegum framkvæmdum og umsvifum á komandi vetri benda ekki til þess að snögg umskipti séu í vændum á næstu mánuðum.

Atvinnuleysistölur fyrir júlí hafa nýlega verið birtar. Atvinnuleysi var að meðaltali 1,1% samanborið við 1,2% í júní. Í júlí í fyrra var atvinnuleysi einnig 1,1%, þ.e. engin slökun milli ára. Undanfarna tólf mánuði hefur atvinnuleysi að meðaltali verið 1,3%. Mun fleiri atvinnuleyfi voru gefin út til útlendinga á fyrri helmingi ársins en á sama tíma í fyrra. Þessar tölur benda til þess að enn sé mikil spenna á vinnumarkaði, sem eykur hættu á launaskriði.

Á almennum vinnumarkaði var launaskrið rúmlega helmingi meira milli fyrstu fjórðunga áranna 2000 og 2001 ef tekið er mið af pöruðu úrtaki Kjararannsóknanefndar en ekki hækkun launavísitölu. Á öðrum fjórðungi ársins höfðu laun á almennum vinnumarkaði hækkað um 8,1% á einu ári samkvæmt launavísitölu, en það felur í sér 2,1% hækkun umfram kjarasamninga, sé miðað við samninga stærstu launþegahópanna. Launaskrið mældist því hið sama og á fyrsta fjórðungi ársins á mælikvarða launavísitölu. Samkvæmt úrtaki Kjararannsóknanefndar var hins vegar 4½% launaskrið á fyrsta ársfjórðungi. Samkvæmt því úrtaki höfðu raunlaun á almennum vinnumarkaði hækkað um 9,3%. Mikil spenna á vinnumarkaði eykur að sjálfsögðu hættu á auknu launaskriði sem er líklegt til að kynda undir aukna verðbólgu.

Það ánægjulega í þróun undanfarinna mánaða er að ótvírætt hefur dregið úr vexti útlána innlánsstofnana. Nýjar tölur um áætlaða breytingu útlána innlánsstofnana á milli júní og júlí sl. benda til þess að útlán hafi dregist saman um 1,12% milli mánaða þegar leiðrétt hefur verið fyrir breytingum gengis og verðlags. Er þetta í fyrsta sinn sem slíkar tölur hafa sést í mjög langan tíma. Aukning síðustu tólf mánaða var 10,6% með samsvarandi leiðréttingum og samsvarandi aukning síðustu sex mánaða var 5%. Hér er hins vegar ekki leiðrétt fyrir lánum til erlendra aðila. Í lok júlí hafði peningamagn og sparifé M3 vaxið um 12% á tólf mánuðum og hefur vöxtur þess lítið breyst í heilt ár.

Í umræðum um vaxtamál hér á landi hefur gjarnan verið vísað til þess sem gerist í öðrum löndum, bæði almennt í viðskiptalöndum okkar og einnig hefur þróun í Bandaríkjunum sérstaklega verið á dagskrá. Í umræðunni um vaxtamál hefur mátt skilja að svo háir vextir hér á landi og í svo langan tíma væri algerlega séríslenskt fyrirbæri. Það er að vísu svo að um þessar mundir eru vextir mun hærri hér en í helstu viðskiptalöndum, enda viðfangsefnin í efnahagsmálum allt önnur en hjá viðskiptaþjóðum okkar vegna misgengis hagsveiflunnar. Hins vegar er fróðlegt að skoða, hvað aðrar þjóðir telja sig þurfa að gera þegar mikil þensla herjar á þær. Skammtímavextir í Bretlandi, þ.e. raunvextir, voru að meðaltali 7,1% í tuttugu og níu mánuði á árunum 1990 ' 1992 og fóru reyndar hæst í 9,2%. Í Þýskalandi voru skammtímaraunvextir 7% að meðaltali í ellefu mánuði 1990 til 1991. Í Svíþjóð voru slíkir vextir að meðaltali 7,7% í tuttugu og sex mánuði, frá febrúar 1985 til mars 1987 og fóru hæst í 11% á því ári. Þetta eru aðeins nokkur dæmi en nefna mætti sambærileg tilvik frá Bandaríkjunum, Frakklandi, Ítalíu, Kanada og fleiri löndum. Á Íslandi fóru raunvextir Seðlabanka Íslands yfir 5½% snemma árs 2000 en niður fyrir aftur í vor vegna verðbólguskots. Þeir fóru síðan upp í lok júlí og eru nú um 6½%. Ef litið er framhjá dýfunni í vor er tímabilið rúmlega eitt og hálft ár eða átján mánuðir hér á landi. Í öllum tilvikum er miðað við raunvexti sem eru reiknaðir með því að nota verðbólgutölur sex mánuði aftur og sex mánuði fram. Þessir háu vextir tímabundið á Íslandi eru því ekkert einsdæmi þegar þjóðir telja sig þurfa að glíma við ofþenslu í efnahagslífinu.

Margir hafa borið saman framkvæmd peningastefnunnar á Íslandi og í Bandaríkjunum á undanförnum misserum. Bandaríski seðlabankinn hefur lækkað vexti oft að undanförnu og margir hafa vitnað í það sem fordæmi fyrir Seðlabanka Íslands til að fara sömu leið. Margt ber þó á milli í efnahagslífi Bandaríkjanna og Íslands. Í þessari töflu er sýndur samanburður á efnahagsástandi í Bandaríkjunum og á Íslandi eins og hann var undir lok júlí og skal ég fara fljótt yfir sögu. Nýjustu tölur um verðbólgu í Bandaríkjunum eru 3,6% en 7,9% á Íslandi. Í Bandaríkjunum er spáð verðbólgu milli áranna 2000 og 2001 3,1% en 6,4% á Íslandi. Hækkun launa árið 1996 til 2000 hefur verið 12,7% í Bandaríkjunum en 31,4% á Íslandi þegar launaskrið hefur verið meðtalið. Meðal hagvöxtur áranna 1996 til 2000 hefur verið 3,4% í Bandaríkjunum en 4,5% á Íslandi. Spáð er hagvexti upp á 0,7% á þessu ári í Bandaríkjunum en tæplega 2% á Íslandi. Vöxtur útlána í Bandaríkjunum hefur verið nokkuð ör á undanförnum árum. Á árunum 1998 og 1999 var tólf mánaða vöxtur útlána bandarískra lánastofnana til innlendra fyrirtækja á bili 6,5 ' 7%. Töluvert dró úr vextinum á síðastliðnu ári og hefur hann nýlega verið á bilinu 4,5 ' 5%. Til samanburðar hefur útlánaaukning íslenska lánakerfisins numið u.þ.b. 20% undanfarið ár og útlán innlánsstofnana jukust um tæp 35% þegar vöxturinn náði hámarki árið 1999. Síðan þá hefur útlánavöxtur innlánsstofnana hér á landi ekki farið verulega niður fyrir 25% en hluta vaxtarins undanfarið ár má reyndar rekja til sjálfkrafa uppfærslu gengistryggðra og verðtryggðra lána. Ef tekið er tillit til þeirra hefur útlánaaukningin verið 12 ' 13% sem er mun hærri tala en í Bandaríkjunum. Af framangreindu má ljóst vera að aðstæður í íslenskum efnahagsmálum eru mjög frábrugðnar þeim bandarísku. Gott er að leita fyrirmynda hjá öðrum þjóðum en það má þó alls ekki verða til að leiða menn af vegi.

Góðir fundarmenn,
Ástæðan fyrir því að Seðlabankanum eru sett þau markmið að stuðla að lítilli verðbólgu ' í raun án tillits til annarra markmiða 'er sú að reynsla bæði Íslendinga og annarra þjóða sýnir að til lengdar er það best fyrir hagvöxt og lífskjör að verðbólga sé lítil. Verðbólgan er versti óvinur fyrirtækja og heimila. Þetta er alþjóðlega viðurkennd stefna og því hefur seðlabönkum um allan heim verið sett það markmið að halda verðbólgu í skefjum. Af þessum ástæðum hefur Seðlabanki Íslands nú um alllangt skeið rekið aðhaldssama stefnu í peningamálum. Ég get vel fallist á að það eru ýmis teikn á lofti um að tekið sé að draga úr ofþenslunni hér á landi. Sú mynd er þó fjarri því að vera skýr og ótvíræð. Við skulum hafa í huga að það skiptir afar miklu máli hvenær slökunaraðgerðir eru tímasettar. Bráðlæti í þeim efnum getur gert illt verra. Þess vegna komst Seðlabankinn að þeirri niðurstöðu í greiningu sinni í byrjun ágúst að ekki væri tilefni til að lækka vexti frekar í bráð. Í þeirri greiningu var bæði litið um öxl og fram á veg. Sú niðurstaða stendur enn.

Ræða Birgis Ísl. Gunnarssonar á fundi Verslunarráðs Íslands
miðvikudaginn 29. ágúst 2001

 

Til baka