Skýringar

Skýringar og svör

Hér má finna svör við algengum fyrirspurnum og auk þess skýringar á ýmsum hugtökum sem til umfjöllunar eru:

Ávöxtun
Ávöxtun sýnir hvað einhver vaxtakjör jafngilda miklum ársvöxtum ef greitt væri einu sinni á ári eftir á. Ávöxtun má setja upp í jöfnu, sé miðað við að lán sé endurgreitt að fullu í einu lagi:

a = [(L/H)**(360/d) -1] * 100, þar sem a er ávöxtun, L er lokagreiðsla, H er upphafleg greiðsla, d er dagafjöldi, ** táknar veldi og * margföldun.

Dráttarvextir
Dráttarvextir eru vextir sem teknir eru af lánum eða skuldum sem ekki eru borgaðar á umsömdum tíma. Til skamms tíma ákváðu yfirvöld dráttarvexti, en með vaxtalögum (nr. 38/2001) geta menn samið um þá sín á milli ef þeir vilja (sbr. 6. gr. laganna). 

Lán gegn veði - stýrivextir Seðlabanka Íslands
Stýrivextir Seðlabanka Íslands eru þeir vextir sem ætlað er að hafa áhrif á aðra vexti í landinu. Stýrivextir eru vextir á lánum gegn veði á milli Seðlabankans og lánastofnana.  (Áður gekk þetta undir nafninu endurhverf verðbréfakaup - víða kallað REPO, sem er dregið af enska heitinu „repurchase agreement“. ) Lán gegn veði eru nú til 7 daga í senn. Hvati viðskiptanna er að lánastofnanir þurfa stundum laust fé í takmarkaðan tíma og geta fengið frá Seðlabankanum gegn veði í verðbréfum. Lánastofnanir geta þannig tryggt lausafjárstöðu sína, en um leið hefur Seðlabankinn áhrif á vaxtastigið í landinu með því að ákveða vextina í þessum viðskiptum, því að lánastofnanirnar þurfa að fá jafnháa eða hærri vexti af fjármagninu (með því að lána féð áfram til viðskiptavina) til að tapa ekki á viðskiptunum við Seðlabankann.

Forvextir
Forvextir eru lánsvextir sem greiðast strax við lántöku. Þeir eru gjarnan notaðir við víxillán, styttri en til eins árs.

Gjaldeyrisstaða Seðlabankans
Gjaldeyrisstaða sýnir nettógjaldeyriseign Seðlabanka Íslands, þ.e.a.s. gjaldeyrisforða að frádregnum stuttum gjaldeyrisskuldum.

Grunnfé
Grunnfé Seðlabanka Íslands (e. base money eða monetary base) samanstendur af seðlum og mynt í umferð og innstæðum innlánsstofnana í Seðlabankanum.

Hagstærðir
Hagstærðir eru hvers konar tölur eða stærðir sem lýsa hagkerfum og þróun efnahagsmála, það er þjóðarframleiðslu, hagvexti, verðbólgu, opinberum útgjöldum o.s.frv.

Kjörvextir
Kjörvextir eru lægstu útlánsvextir lánastofnana. Þeir eru notaðir þegar lánaáhætta er lítil eða engin að mati lánastofnunar.

Ofhitnun í efnahagskerfinu
Talað er um ofhitnun í efnahagskerfinu, eða þenslu, þegar efnahagsstarfsemin er svo mikil að hún veldur einhvers konar vandræðum. Líkja má ofhitnun í hagkerfinu við vél sem keyrð er af meiri hraða en hún er gerð fyrir. Afleiðingin verður sú að vélin hitnar um of og þarf því kælingu eða hægari gang. Þannig hitnar hagkerfið um of þegar framleiðslan er meiri en framleiðsluþættir, þ.e. vinnuafl, vélar og fjármagn, megna að standa undir án þess að til komi yfirvinna og ofnýting búnaðar. Þetta er stundum kallað framleiðsluspenna, því að þá spenna fyrirtækin bogann til hins ýtrasta til að afköstin verði sem mest. Afleiðingin verður oft miklar launa- og verðhækkanir. Andstaðan við framleiðsluspennu er framleiðsluslaki.

Myntfræði
Myntfræði (numismatik, af gríska orðinu nomisma = mynt) er ein grein menningarsögu og mikilsverð stoðgrein annarra fræðigreina, svo sem almennrar sagnfræði og fornleifafræði, og er að ýmsu leyti skyld innsigla- og skjaldarmerkjafræði. Myntfræði fæst við hvers konar gjaldmiðil, bæði opinberan og verðmiðil gefinn út af fyrirtækjum og stofnunum. Enn fremur heyra til viðfangsefna myntfræðinnar skyldir hlutir, svo sem minnispeningar, heiðurspeningar og orður. Myntfræðin fæst við sögu og greiningu þessara viðfangsefna.

Raunvextir
Einföld skilgreining á raunvöxtum er sú tala sem fæst þegar verðbólga er dregin frá nafnvöxtum, þ.e. nafnvextir mínus verðbólga eru raunvextir. Því eru raunvextirnir að jafnaði lægri en nafnvextirnir, eða sem verðbólgunni nemur. Raunvextir eru nánar tiltekið kaupmáttarbreyting fjár sem ber ákveðna ávöxtun. Í verðbólgu getur verðtrygging fjár verið nauðsynleg til þess að tryggja kaupmátt fjárins til lengdar.

Skemmdir peningar - er verðmæti í þeim?
Seðlabankinn innleysir skemmda seðla þannig að sjáist bæði númer seðils greiðist hann að fullu, en sjáist aðeins annað númerið greiðist einungis hálft verð hans, enda fylgi a.m.k. fjórðungur seðils í einu lagi. Seðlar sem eru svo skemmdir að hvorugt númera sjáist verða ekki innleystir.
Bankinn innleysir slegna peninga, þótt slitnir séu eða skemmdir og áletranir á þeim máðar, ef verðgildi er örugglega læsilegt.

Stýrivextir
Stýrivextir eru þeir vextir sem yfirvöld nota til að reyna að hafa áhrif á markaðsvexti. Víðast eru þetta vextir á einhvers konar seðlabankaútlánum eða -innlánum. Tilgangur með hækkun slíkra vaxta getur verið að draga úr ofþenslu og verðbólgu eða hækka gengi gjaldmiðils. Hér á landi eru stýrivextir þeir vextir sem Seðlabanki Íslands ákveður á fyrirgreiðslu við lánastofnanir í formi svokallaðra lána gegn veði (áður endurhverf verðbréfaviðskipti), en í þeim viðskiptum geta lánastofnanir fengið fé að láni frá Seðlabankanum í 7 daga gegn veði í skuldabréfum.

Verðbólga
Hvað er verðbólga? Markmið Seðlabankans er stöðugt verðlag. Nánar tiltekið er átt við að stefnt sé að lítilli verðbólgu. Verðbólgu má skilgreina sem viðvarandi hækkun verðlags. Þegar talað er um verðlag er átt við meðalverð vöru og þjónustu á markaði, ekki verð á einstakri vöru eða tegund þjónustu. Með viðvarandi hækkun verðlags er átt við röð hækkana yfir nokkuð langt tímabil, t.d. ár, en ekki t.d. hækkun í einum mánuði. Verðbólga felur í sér að verðgildi peninga minnkar, þ.e.a.s. minna magn vöru og þjónustu fæst fyrir hverja krónu.
Breytingar á verðlagi eru mældar með vísitölum. Algengasti mælikvarðinn á verðlagsbreytingar eru svokallaðar neysluverðsvísitölur. Gerðar eru reglulegar kannanir á neyslu heimilanna í landinu. Í hverjum mánuði er gerð verðkönnun og eru niðurstöður neyslukönnunar notaðar til þess að vega saman verð á einstökum tegundum vöru og þjónustu í heildarvísitölu. Prósentubreyting vísitölunnar yfir ákveðið tímabil, t.d. 12 mánuði, er síðan notuð sem mælikvarði á verðbólgu.

Vísitala gengisskráningar
Vísitala gengisskráningar sýnir meðalgengi ákveðinna erlendra gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni. Hækkun vísitölunnar felur í sér að verð erlendra gjaldmiðla hefur hækkað í krónum talið. Þannig sýnir hækkun vísitölunnar lækkun á gengi íslensku krónunnar, en lækkun vísitölunnar hækkun á gengi krónunnar. Vísitala gengisskráningar er miðuð við vöru- og þjónustuviðskiptavegið gengi helstu gjaldmiðla sem við notumst við. Vægi einstakra gjaldmiðla er byggt á hlutdeild viðkomandi landa í vöru- og þjónustuviðskiptum, og er það endurskoðað árlega til þess að tryggja að gjaldmiðlavogin endurspegli ætíð eins vel og kostur er samsetningu utanríkisviðskipta þjóðarinnar.

Yfirdráttarvextir
Yfirdráttarvextir eru vextir af yfirdráttarlánum, það er af fjárhæð sem samið eru um að taka megi út af bankareikningi þótt innstæða sé ekki fyrir hendi. Venjulega þarf að greiða einhverja vexti fyrir alla heildina, þótt hún sé aðeins notuð að hluta.