Fjármálalífið; horfur og helstu áhættuþættir
30. apríl 2013
Ýmsir mælikvarðar benda til að áhætta í fjármálakerfinu hafi minnkað frá síðasta vori. Endurskipulagningu skulda heimila og fyrirtækja miðaði áfram og vanskil hjá þremur stærstu viðskiptabönkunum drógust saman úr 23% í 15% á árinu 2012. Skuldsetning fyrirtækja minnkaði um 25% af VLF en skuldir heimila sem hlutfall af VLF voru nánast óbreyttar. Lánshæfismat ríkisins hefur þokast upp í framhaldi af niðurstöðu EFTA dómstólsins í Icesave málinu. Vaxtaálag á 5 og 10 ára erlendar skuldbindingar ríkissjóðs hefur lækkað um tæpa 200 pkt. á síðustu 12 mánuðum og er nú 190 pkt. og 210 pkt. Arion banki gaf út skuldabréf í Noregi í upphafi árs fyrir rúma 11 ma.kr. en vextirnir á útgáfunni voru nokkuð háir.
Viðnámsþróttur fjármálafyrirtækja hefur aukist. Eiginfjárhlutföll viðskiptabankanna hækkuðu úr 22% í um 25% á árinu 2012 og vanskil fóru minnkandi. Lausafjárstaða viðskiptabankanna til skamms tíma er sterk. Gjaldeyrismisvægi dróst saman og í fyrsta sinn frá haustinu 2008 starfa allir viðskiptabankarnir án undanþágu frá reglum um gjaldeyrisjöfnuð. Hátt hlutfall vanskilalána, miklar virðisbreytingar á útlánum og fjármagnshöft kalla á sterkan viðnámsþrótt fjármálafyrirtækja.
Hægt hefur á efnahagsbata hér á landi og horfur hafa versnað nokkuð. Afurðaverð hefur lækkað á útflutningsmörkuðum Íslendinga, einkum í Evrópu. Þannig hefur meðalútflutningsverð sjávarafurða lækkað og álverð hefur einnig verið lágt. Fjárfesting einkageirans er enn lág og fjárfestingaráform eru takmörkuð. Helstu áhættuþættir fyrir fjármálakerfið um þessar mundir eru uppgjör innlánsstofnana í slitameðferð, fjármagnshöftin og losun þeirra, endurfjármögnunaráhætta, staða Íbúðalánasjóðs og stjórnmálaleg áhætta. Það er mikilvægt fyrir fjármálastöðugleika að pólitískar ákvarðanir sem varða fjármálakerfið og losun hafta séu vel ígrundaðar og hafi stöðugleika í efnahagsmálum einnig að leiðarljósi.
Staða Íbúðalánasjóðs er veik
Staða Íbúðalánasjóðs er veik og hætta er á að ríkissjóður verði fyrir enn frekara tapi vegna sjóðsins. Frá árinu 2008 er tap sjóðsins um 52 ma.kr. og frá árinu 2010 hefur eiginfjárframlag ríkissjóðs til Íbúðalánasjóðs numið um 46 ma.kr. Reiknaður vaxtamunur útlána og lántöku nægir ekki til þess að standa undir rekstrarkostnaði, vanskil eru mikil og uppgreiðsluvandinn er áfram til staðar. Staða stærsta lánveitanda húsnæðislána er því veik og ljóst að viðskiptalíkan sjóðsins gengur illa upp í núverandi umhverfi.
Uppgjör innlánsstofnana í slitameðferð getur valdið óstöðugleika
Mikilvægt er að uppgjör innlánsstofnana í slitameðferð raski ekki fjármálastöðugleika. Miðað við bókfært virði eigna búanna og skiptingu krafna í innlendar og erlendar eru áætluð áhrif slita búanna á erlenda stöðu þjóðarbúsins neikvæð um 45% af landsframleiðslu ársins 2012. Hvernig þetta er greitt erlendum kröfuhöfum skiptir höfuðmáli fyrir stöðugleika fjármálakerfisins. Fyrir utan skuldabréfin milli nýja og gamla Landsbankans, sjá hér að neðan, er mikilvægt að vel sé staðið að sölu eignarhluta búanna í nýju bönkunum. Aðrar
eignir búanna sem gætu haft neikvæð áhrif á stöðugleika á næstu árum nema um 209 ma.kr. og er nauðsynlegt að finna leiðir til að útgreiðsla þeirra raski ekki þeim stöðugleika sem náðst hefur frá falli bankanna. Áður en mögulegt er að losa fjármagnshöftin er nauðsynlegt að uppgjöri innlánsstofnana í slitameðferð verði komið í fastan farveg og lengt verði í skuldabréfunum milli gamla og nýja Landsbankans.
Fjármagnshöft og kvikar krónueignir
Losun fjármagnshafta getur leitt til sveiflna í gengi krónunnar, gert fjármögnun ríkissjóðs dýrari og haft umtalsverð áhrif á lánasöfn og lausafjárstöðu bankanna. Auðseljanlegar krónueignir í höndum erlendra aðila nema nú 367 ma.kr., svonefndar aflandskrónur auk um 85 ma.kr. sem eru lausar eignir innlánsstofnana í slitameðferð í krónum. Líklegt er að þessar eignir muni fljóta nokkuð skjótt út við losun hafta.
Viðvarandi fjármagnshöft hafa viðskiptakostnað í för með sér sem eykst eftir því sem tíminn líður. Aukin hætta á bólumyndun innan hafta getur þá aukið kerfisáhættu sem grefur undan stöðugleika fjármálakerfisins ef ekkert er að gert. Flest bendir þó til þess að ábati af því að fara af varfærni í losunina sé enn sem komið er meiri en kostnaður við að viðhalda fjármagnshöftunum enn um sinn.
Mikil endurfjármögnunaráhætta í erlendum gjaldmiðlum
Áætlaðar afborganir af erlendum lánum innlendra aðila, annarra en ríkissjóðs og Seðlabankans, fram til ársins 2018 eru þungar. Áætlaðar afborganir fara úr 87 ma.kr. árið 2014 í 128 ma.kr. árið 2015 þegar afborganir af skuldabréfum milli gamla og nýja Landsbankans hefjast af fullum þunga. Til samanburðar er áætlað að undirliggjandi viðskiptaafgangur ársins 2012 hafi verið 52 ma.kr. Verði viðskiptaafgangur á næstu árum svipaður og hann hefur verið á sl. árum, um 3-3,5% af landsframleiðslu, þurfa aðrir aðilar en ríkissjóður og Seðlabanki að endurfjármagna sem nemur um 265 ma.kr. fram til ársins 2018.
Afborgunarferill skuldabréfa Landsbankans er of þungur fyrir hagkerfið í heild. Lengja verður í bréfunum eða endurfjármagna þau. Án lengingar eða umtalsverðrar endurfjármögnunar er ljóst að ekkert svigrúm er til þess að nýta viðskiptaafgang í því skyni að hleypa út krónueignum erlendra aðila á næstu árum. Samspil losunar hafta og endurgreiðslna á erlendum lánum er helsta áhættan í kerfinu.