Aðdragandi að stofnun Seðlabankans og nokkur atriði úr sögu bankans

Seðlabanki Íslands var stofnaður með lögum árið 1961. Áður hafði Landsbanki Íslands gegnt hlutverki seðlabanka allt frá árinu 1927, er skipulagi hans var breytt og honum fenginn einkaréttur til seðlaútgáfu. Íslensk seðlaútgáfa á sér þó lengri sögu.

Upp úr 1880 var farið að ræða á Alþingi um stofnun innlends banka, en málið strandaði í fyrstu á ágreiningi um það hvort hér skyldi stofna seðlabanka eða fasteignalánabanka. Árið 1885 náði frumvarp um stofnun Landsbanka Íslands fram að ganga og hófst starfsemi hans á miðju næsta ári. Starfsfé bankans var lítið í fyrstu. Framlag landssjóðs til hans nam tíu þúsund krónum, en auk þess fékk bankinn til ráðstöfunar hálfa milljón króna í seðlum, sem landsstjórnin lét prenta. Voru það fyrstu peningaseðlar, sem gefnir voru út hér á landi, og ábyrgðist landssjóður jafngengi þeirra við danskan verðmiðil. Seðlarnir voru gefnir út með 5, 10 og 50 króna verðgildi og eiginhandaráritun tveggja embættismanna var á hverjum seðli.

Um aldamótin urðu miklar umræður á Alþingi um erlent tilboð um stofnun hlutafélagsbanka, en það var í byrjun bundið þeim skilyrðum, að bankinn fengi einkarétt til seðlaútgáfu í 90 ár og Landsbankinn yrði lagður niður. Um þetta urðu miklar deilur, sem lyktaði á þá leið, að einkaréttur hins nýja banka til seðlaútgáfu skyldi bundinn við 30 ár, en Landsbankinn starfa áfram og styðjast sem áður við útgáfu landssjóðsseðla. Hinn nýi banki var stofnaður í Kaupmannahöfn haustið 1903 og nefndur Íslandsbanki hf.

Fram til 1927 störfuðu þessir tveir bankar með nokkrum útibúum og áttu drjúgan þátt í að hrinda af stað þeim miklu framförum í efnahags- og atvinnumálum sem urðu á Íslandi á síðustu öld. Þeir voru í reynd viðskiptabankar.

Bankamál voru mjög til umræðu á þingi á árunum 1923-1928. Voru þá uppi raddir um nauðsyn þess að stofna ríkisbanka með einkarétti til seðlaútgáfu. Afstaða meirihluta þingmanna var sú að stofnun sjálfstæðs seðlabanka væri þá ekki tímabær. Úr varð eins konar málamiðlun með setningu tvennra laga um Landsbanka Íslands 1927 og 1928. Landsbankinn var þá gerður að viðskiptabanka og seðlabanka í senn og starfaði síðan um þrjátíu ára skeið í þremur deildum, sparisjóðsdeild, veðdeild og seðlabankadeild. Þegar hér var komið sögu, hafði dregið úr umsvifum Íslandsbanka. Hann hafði stuðlað að eflingu sjávarútvegs og orðið fyrir miklum áföllum. Hann var lagður niður árið 1930, en á grunni hans reis Útvegsbanki Íslands.

Á tímabilinu 1927-1957 varð eiginleg seðlabankastarfsemi Landsbanka Íslands æ viðameiri.  Öll viðskipti banka, sparisjóða, ríkissjóðs og ríkisstofnana voru við seðlabankadeildina auk allra gjaldeyrisviðskipta. Á þessu tímabili komu enn fram tillögur um stofnun sjálfstæðs seðlabanka, en af þeirri nýskipan varð ekki fyrr en 1957 er Landsbankanum var skipt í tvær sjálfstæðar einingar, seðlabanka og viðskiptabanka, og var sérstök bankastjórn sett yfir hvorn hluta. Skrefið var þó ekki stigið til fulls, enda var t.d. bankaráð áfram sameiginlegt.

Fullur aðskilnaður bankanna var loks gerður með setningu laga um sjálfstæðan seðlabanka nr. 10 frá 29. mars 1961. Hlaut hann nafnið Seðlabanki Íslands og tók við öllum réttindum og skyldum Landsbanka Íslands, seðlabankans. Bankinn hóf starfsemi sína 7. apríl 1961.

Á þeim rúmlega fjörutíu árum sem liðin eru frá stofnun Seðlabanka Íslands hafa ýmsar breytingar átt sér stað í starfsemi og starfsumhverfi bankans þótt nokkur meginverkefni bankans hafi haldist lítt breytt. Hér verður aðeins stiklað á nokkrum atriðum í sögu bankans:

Brot úr sögu bankans

• 1961 Seðlabanki Íslands formlega stofnaður 29. mars. Starfsemi hefst 7. apríl.
• 1962 Bankinn fær skýra heimild til að taka erlend lán fyrir ríkið
• 1967 Bankinn fær einkarétt til að slá og gefa út mynt (hafði áður rétt til seðlaútgáfu)
• 1967 Gengi krónunnar fellt um 24,6%
• 1968 Gengi krónunnar fellt um 35,2%
• 1974 Hagtölur mánaðarins fyrst gefnar út
• 1976 Vaxtaaukafyrirkomulagi komið á
• 1977 Starfsmenn fá lögvarinn samningsrétt
• 1979 Ólafslög sett og verðtrygging fjárskuldbindinga tekin upp með viðmiðun við lánskjaravísitölu
• 1981 Gjaldmiðilsbreyting - verðgildi krónunnar hundraðfaldað
• 1985 Verðbréfaþing Íslands stofnað að tilstuðlan S.Í.
• 1986 Ný lög um Seðlabankann - vaxtafrelsi staðfest
• 1989 Gengi krónunnar fest - þjóðarsátt
• 1993 Gjaldeyrismarkaður stofnaður og vikmörk gengis leyfð ±2,25%
• 1995 Vikmörk gengis víkkuð í ±6%
• 1998 Umfangsmiklar breytingar á stjórntækjum bankans
• 1999 Bankaeftirlitið og Vátryggingaeftirlitið mynda Fjármálaeftirlit
•    -    Peningamál hefja göngu sína
• 2000 Vikmörk gengis víkkuð í ±9%
• 2001 Verðbólgumarkmið tekið upp og vikmörk gengis afnumin
• 2001 Lög um Seðlabanka Íslands samþykkt
• 2009 Breyting á lögum um Seðlabanka Íslands samþykkt. Peningastefnunefnd hefur störf og tekur ákvarðanir um stýrivexti.

 

Bankastjórn

Bankastjórn var framan af skipuð þremur bankastjórum. Jóhannes Nordal hefur lengst verið starfandi bankastjóri, þ.e. frá 1961 til 1993 eða í 32 ár, þar af í 29 ár, frá 1964 til 1993 sem formaður bankastjórnar. Fyrsti formaður bankastjórnar var Jón G. Maríasson. Árið 2009 var lögum um bankann breytt og mælt fyrir um að einn aðalbankastjóri skyldi starfa við bankann og einn aðstoðarbankastjóri. Bankastjóri Seðlabanka Íslands er Svein Harald Øygard, en hann var skipaður í lok febrúar 2009. Aðstoðarbankastjóri frá sama tíma er Arnór Sighvatsson. 

Bankastjórn frá upphafi:

Jóhannes Nordal 1961-1993
Jón G. Maríasson 1961-1967
Vilhjálmur Þór 1961-1964
Sigtryggur Klemensson 1966-1971
Davíð Ólafsson 1967-1986
Svanbjörn Frímannsson 1971-1973
Guðmundur Hjartarson 1974-1984
Tómas Árnason 1985-1993
Geir Hallgrímsson 1986-1990
Birgir Ísleifur Gunnarsson 1991-2005
Jón Sigurðsson 1993-1994
Steingrímur Hermannsson 1994-1998
Finnur Ingólfsson 2000-2002
Ingimundur Friðriksson 2002-2003
Jón Sigurðsson: 2003-2006
Eiríkur Guðnason: 1994-2009
Davíð Oddsson: 2005-2009
Ingimundur Friðriksson: 2006-2009
Svein Harald Øygard: 2009-2009
Már Guðmundsson: 2009-

Núverandi bankastjóri:
Már Guðmundsson

Aðstoðarbankastjóri:
Arnór Sighvatsson

Bankaráð Seðlabankans

Seðlabanki Íslands var upphafilega undir stjórn fimm manna bankaráðs sem kosið var hlutfallskosningu á Alþingi. Á árinu 2001 fjölgaði fulltrúum í bankaráði í sjö. Hlutverk bankaráðsins hefur einkum verið að hafa eftirlit með starfsemi bankans, taka ákvarðanir um helstu framkvæmdir og ráða aðalendurskoðanda bankans. Fyrsti formaður bankaráðs var Birgir Kjaran alþingismaður. Núverandi formaður er Lára V. Júlíusdóttir.

Formenn bankaráðs:

Birgir Kjaran 1961-1973
Ragnar Ólafsson 1973-1976
Jón Skaftason 1977-1979
Ingi R. Helgason 1979-1980
Halldór Ásgrímsson 1981-1983
Sverrir Júlíusson 1983-1984
Jónas G. Rafnar 1985-1986
Ólafur B. Thors 1986-1990
Ágúst Einarsson 1990-1994
Þröstur Ólafsson 1994-1998
Ólafur G. Einarsson 1998-2006
Helgi S. Guðmundsson, 2006-2007
Halldór Blöndal, 2007-2009
Lára V. Júlíusdóttir, mars 2009 -

Fjöldi starfsmanna

Fjöldi starfsmanna bankans hefur tekið nokkrum breytingum frá upphafi. Í lok fyrsta starfsársins voru starfsmenn 61. Næstu árin fjölgaði þeim nokkuð, reyndar alveg fram undir 1990, þegar þeir voru um 150. Eftir það dró úr ýmissi starfsemi bankans, m.a. í tengslum við gjaldeyriseftirlit, auk þess sem bankaeftirlit var flutt frá bankanum til Fjármálaeftirlitsins. Í árslok 2008 voru starfsmenn 124, en hafði þá fjölgað um nokkra vegna þeirra erfiðleika sem riðu yfir í efnahagsmálum.

Starfsaldur

Breytingar á starfsliði voru ekki örar til að byrja með, en síðustu ár hefur það breyst með auknum hreyfanleika tölvumenntaðs fólks og einstaklinga í markaðstengdum störfum. Einn starfsmaður hefur verið í bankanum frá upphafi.

Húsnæði bankans

Forseti Íslands, frú Vigdís Finnbogadóttir, lagði hornstein að húsi Seðlabankans 6. maí 1986. Seðlabankinn flutti starfsemi sína í bygginguna árið 1987. Heildargólfflötur hennar er 13 þúsund fermetrar á 7 hæðum með jarðhæð og kjallara og er lágbygging þá meðtalin. Byggingin hefur hýst fleiri stofnanir en Seðlabankann. Reiknistofa bankanna hefur haft þar aðstöðu og ennfremur hafði Þjóðhagstofnun þar aðstöðu.